تحولات شتابان فناوری هوش مصنوعی در دهههای اخیر، زمینه استفاده گسترده از سامانههای هوشمند را در حوزههایی نظیر پزشکی، حملونقل، بانکداری، تجارت الکترونیکی، آموزش، صنعت و خدمات عمومی فراهم کرده است. با وجود مزایای فراوان این فناوری، بهرهگیری از هوش مصنوعی میتواند موجب ورود خسارات جانی، مالی و معنوی به اشخاص شود و پرسشهای نوینی را در زمینه مسئولیت مدنی ایجاد کند. مهمترین چالش در این حوزه، تعیین شخص مسئول، مبنای مسئولیت، نحوه احراز رابطه سببیت و شیوه جبران خسارت ناشی از عملکرد سامانههای هوشمند است.
پژوهش حاضر با هدف بررسی مبانی مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران و مطالعه تطبیقی آن با حقوق اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا انجام شده است. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانهای است و با بهرهگیری از منابع حقوقی، قوانین، اسناد بینالمللی، رویههای قضایی و آثار علمی داخلی و خارجی، موضوع مورد بررسی قرار گرفته است.
نتایج تحقیق نشان میدهد که اگرچه قواعد عمومی مسئولیت مدنی در حقوق ایران، از جمله قواعد اتلاف، تسبیب، لاضرر، غرور و مقررات قانون مسئولیت مدنی، ظرفیت مناسبی برای رسیدگی به بخشی از خسارات ناشی از هوش مصنوعی دارند، اما این قواعد بهتنهایی پاسخگوی تمامی مسائل ناشی از فناوریهای نوین نیستند. نبود قانون اختصاصی، دشواری اثبات رابطه سببیت، تعدد اشخاص دخیل در طراحی و بهرهبرداری از سامانههای هوشمند، ابهام در تعیین مسئول و فقدان استانداردهای قانونی، از مهمترین چالشهای موجود در حقوق ایران به شمار میروند.
مطالعه تطبیقی نشان میدهد که اتحادیه اروپا با تصویب قانون هوش مصنوعی (AI Act) و اصلاح قواعد مسئولیت مدنی، رویکردی مبتنی بر مدیریت ریسک، حمایت از زیاندیدگان و الزام تولیدکنندگان به رعایت استانداردهای فنی اتخاذ کرده است. در مقابل، ایالات متحده آمریکا بیشتر بر قواعد مسئولیت ناشی از محصول، نظریه تقصیر و نقش رویه قضایی در حل اختلافات تکیه دارد. بررسی پروندههای مرتبط با خودروهای خودران، سامانههای پزشکی هوشمند و هوش مصنوعی مولد نیز نشان میدهد که در وضعیت کنونی، مسئولیت حقوقی همچنان متوجه اشخاص حقیقی یا حقوقی دخیل در طراحی، تولید، توسعه، عرضه یا بهرهبرداری از سامانههای هوشمند است و برای هوش مصنوعی شخصیت حقوقی مستقل شناسایی نشده است.
این پژوهش در پایان، با تأکید بر ضرورت اصلاح نظام حقوقی ایران، پیشنهادهایی از جمله تصویب قانون جامع هوش مصنوعی، تعیین مسئولیت اشخاص دخیل در چرخه تولید و بهرهبرداری، پیشبینی مسئولیت مبتنی بر خطر در سامانههای پرریسک، ایجاد نظام بیمه مسئولیت، تدوین استانداردهای فنی و تشکیل مرجع تخصصی نظارت بر هوش مصنوعی را ارائه میکند. اجرای این پیشنهادها میتواند ضمن حمایت مؤثر از زیاندیدگان، زمینه توسعه ایمن، مسئولانه و قانونمند فناوری هوش مصنوعی را در ایران فراهم آورد.
