رحم جایگزین یا رحم اجارهای یکی از مهمترین دستاوردهای فناوریهای نوین کمکباروری است که با هدف درمان ناباروری و تحقق حق فرزندآوری زوجین توسعه یافته است. این روش، در کنار مزایای پزشکی، مسائل پیچیدهای در حوزه حقوق خصوصی، حقوق خانواده، حقوق پزشکی، اخلاق زیستی و فقه ایجاد کرده است. مهمترین چالشهای حقوقی آن شامل اعتبار قرارداد رحم جایگزین، تعیین نسب کودک، وضعیت حضانت، ولایت، ارث، ثبت ولادت، مسئولیت مدنی و کیفری طرفین و حمایت از کرامت انسانی مادر جانشین است.
نظامهای حقوقی جهان رویکردهای متفاوتی نسبت به این نهاد اتخاذ کردهاند. در حقوق ایران، با وجود پذیرش عملی رحم جایگزین و انجام گسترده آن در مراکز درمان ناباروری، قانون جامع و مستقلی در این زمینه وجود ندارد و حل اختلافات عمدتاً بر پایه قواعد عمومی حقوق مدنی، فقه امامیه، قانون حمایت خانواده و قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور صورت میگیرد. در مقابل، حقوق فرانسه با تکیه بر اصل کرامت انسانی و غیرقابل معامله بودن بدن انسان، رحم جایگزین را بهطور کلی ممنوع اعلام کرده است. در مقابل، انگلستان رویکردی میانه اتخاذ کرده و با پذیرش رحم جایگزین غیرتجاری و اعمال نظارت قضایی از طریق نهاد «Parental Order»، تلاش کرده است میان حمایت از کودک، والدین ژنتیکی و مادر جانشین تعادل برقرار کند.
هدف این پژوهش، بررسی تطبیقی مبانی حقوقی رحم جایگزین در سه نظام حقوقی ایران، فرانسه و انگلستان و تحلیل نقاط قوت و ضعف هر یک است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع کتابخانهای، قوانین، رویههای قضایی و آثار فقهی و حقوقی است. نتایج پژوهش نشان میدهد که اگرچه هر سه نظام حقوقی حمایت از کودک را بهعنوان یکی از اصول اساسی میپذیرند، اما در نحوه تنظیم قرارداد، تعیین نسب و اعتبار حقوقی رحم جایگزین تفاوتهای بنیادینی دارند. در پایان نیز پیشنهادهایی برای تدوین قانون جامع رحم جایگزین در ایران ارائه میشود.
» فهرست مطالب:
- مقدمه
- فصل اول: کلیات و مفاهیم
- مفهوم رحم جایگزین
- انواع رحم جایگزین
- پیشینه تاریخی
- روشهای پزشکی
- مبانی اخلاقی و حقوقی
- فصل دوم: رحم جایگزین در حقوق ایران
- مبانی فقهی
- مبانی قانونی
- اعتبار قرارداد
- نسب
- حضانت
- ارث
- ثبت ولادت
- مسئولیت پزشک
- رویه قضایی
- خلأهای قانونی
- فصل سوم: تحلیل رحم جایگزین در حقوق فرانسه
- مبانی قانونگذاری فرانسه
- جایگاه اصل کرامت انسانی در قوانین فرانسه
- تحلیل مواد 16-1 تا 16-9 قانون مدنی فرانسه (Code civil)
- مقررات قانون بهداشت عمومی فرانسه (Code de la santé publique)
- اعتبار قرارداد رحم جایگزین
- وضعیت نسب و آثار حقوقی کودک بر اساس قوانین
- ممنوعیت دلالی و واسطهگری
- ضمانت اجراهای قانونی
- تحلیل و نقد قوانین فرانسه
- فصل چهارم: تحلیل رحم جایگزین در حقوق انگلستان
- سیر قانونگذاری
- تحلیل Surrogacy Arrangements Act 1985
- تحلیل Human Fertilisation and Embryology Act 1990
- اصلاحات Human Fertilisation and Embryology Act 2008
- وضعیت قرارداد رحم جایگزین
- وضعیت والدین قانونی بر اساس قانون
- ثبت ولادت و انتقال وضعیت والدینی
- ممنوعیت رحم جایگزین تجاری
- تحلیل و نقد قوانین انگلستان
- فصل پنجم: مطالعه تطبیقی
- شباهتها
- تفاوتها
- جدول مقایسه
- نقاط قوت و ضعف
- قابلیت استفاده از تجربه فرانسه
- قابلیت استفاده از تجربه انگلستان
- پیشنهاد برای قانونگذاری ایران
- نتیجهگیری
- منابع
